FARKINDALIK
Modern psikolojide farkındalık, duygusal sorunlara ve uyumsuz davranışlara katkı sağlayan bilişsel süreçlere etkin bir şekilde yanıt vermek için dikkatin arttırılmasıdır.
Farkındalık, dikkatin odak noktasını mevcut deneyime getirip düzenleyerek, değişen düşünce, duygu ve duyum alanlarını gözlemlemek ve bunlara katılmakla ilgilenir. Dolayısıyla, şimdi ve burada olanlara karşı çok daha dikkatli olmayı sağlar. Genellikle tam anlamıyla “hayatta mevcut olma hissi” olarak tanımlanır. Mevcut deneyim hakkında farkındalığı korumak için sürekli dikkat gerektiren becerilere ihtiyaç duyulacaktır. Sürekli dikkat ise uyanıklık durumunu uzun süre koruma yeteneğidir. (Scott, Bishop, Lau, Shapiro, Palo, Carlson, Anderson, Carmody, Segal, Abbey, Speca, Velting ve Devins, 2004). Özetle, şimdi ve burada yaşananlara dikkat etmek, nitelik bakımından dikkati fark etmek ve farkına varılan deneyimi yargısızca, acele etmeden kabul etmektir (Atalay, 2020).
Farkındalıkla tüm deneyimler gözleme tabi tutulmaktadır, ancak duygu ve düşünceleri bastırmak ya da rahatlatmaya çalışmak amaçlanmamaktadır. “Şu an” ve “şimdi” ki farkındalık alanının gerçekliğine açık olmaya çalışılmaktadır. Bu gözlem yoluyla, düşünce ve duyguların doğası hakkında daha iyi bir anlayış elde edilebilir. Bir duygunun yargılayıcı bir düşünceyi nasıl uyardığını fark ettikten sonra yargılayıcı düşüncenin, duygunun tatsızlığını arttırmasını gözlemlemek buna bir örnektir. Farkındalıkta, düşüncelerin ve duyguların süreksiz, geçici doğası merkezi bir noktadadır ve düşünceler, basitçe “gerçek” olmayan olarak tanınmaktadır. Dolayısıyla dikkat, düşüncelerin ve duyguların etkisini ve tepkisini değiştirmeye odaklanan uygulama ile geliştirilebilecek bir beceri olarak değerlendirilmektedir (Miller, 2017).
FARKINDALIKLA YEME
Yeme davranışı boyunca dikkatin düşünce, duygu ve davranışların üzerinde olup, bilinçli bir şekilde bunların farkına varılması ve yargılamadan kabul edilmesi de yeme farkındalığı olarak ifade edilmektedir.
Sağlıklı beslenmeye kapı açan yeme farkındalığı ile tedavide, bireyin yeme eyleminin neden başladığı, nasıl oluştuğu, tokluk ve açlık sinyallerinin tam anlamıyla farkında olunması, yargılama ve kendini suçlama olmaksızın besine odaklanarak yeme davranışının gerçekleştirilmesi amaçlanmaktadır. Dolayısıyla yeme davranışı sıkıntı, stres, zorlanma, kaygı duygularından kaçmak için bir yöntem olarak kullanılmak yerine bu duyguların kabul edilmesi hedeflenerek yeme alışkanlığının kalıcı olarak değiştirilmesi beklenmektedir. Bu doğrultuda, gün içerisinde yeme farkındalığı pratikleriyle porsiyonların küçültülmesi, yeme hızının azaltılması, doygunluğun farkına varılarak doygunluk sonrası yeme davranışının sonlandırılması, yeme davranışı esnasında ortaya çıkan dikkat dağıtıcı uyaranların ortadan kaldırılarak yiyecekten zevk alınması çalışılmaktadır. Bu çalışmalar sonrası kalori bakımından yüksek yiyeceklerin alımı azaltılarak sağlıklı kilo verme sürecinin gerçekleşmesi ve bozuk yeme davranışının düzenlenmesi de beklenmektedir (Çolak ve Aktaç, 2019).
Farkındalık Temelli Yeme Eğitimi, beslenmede farkındalığı temel alarak tasarlanmış bir müdahaledir. Meditasyon yöntemlerinden yararlanmaktadır. Sonraki aşamada tokluk ve açlık sinyallerine yönelik dikkat ve farkındalığın gelişimi teşvik edilmektedir. Stresle ilişkili yemede, özellikle meditasyon pratikleri kullanılarak çalışılmaktadır. Başlangıçta bir kuru üzüm meditasyonuyla başlayan bu süreç, bir restoranda yemek seçimine kadar aşamalı olarak devam etmektedir. Nefes, açlık ve vücutta oluşan hisler üzerine yoğunlaşılmakta ve bunlara uygun tepkiler belirlenmektedir (Miller, 2017).
Psikoterapatik pek çok yaklaşım, psikolojik bozuklukların tedavisinde farkındalığı kullanmaya başlamıştır. Depresyon tedavisinde, bilişsel ekolün farkındalık yaklaşımını kullanmasıyla farkındalık temelli bilişsel yaklaşım (Segal, Williams ve Teasdale, 2002), yaygın anksiyete bozukluğunun tedavisinde farkındalık ve kabul temelli yaklaşımların bilişsel davranışçı modelle bütünleştirilmesi (Roemer ve Orsillo, 2002) örnekleri farkındalığın kullanımına işaret etmektedir. Ayrıca farkındalık yaklaşımı travma sonrası stres bozukluğu (Wolfsdorf ve Zlotnick, 2001), alkol, sigara, uyuşturucu, kumar, yeme bağımlılıkları (Marlat, 2002) ve yeme bozukluklarında da (Kristeller ve Hallett, 1999) kullanılmaktadır.
Yeme bozukluklarında kullanılan yeme farkındalığının incelendiği bir meta analiz çalışmasının sonuçlarına göre, yeme farkındalığı bireylerin % 86’sında iyileşmeye destek olmuş, hedeflenen yeme davranışlarının yerleşmesine yardım etmiştir. Özellikle obezite ile ilişkili görülen dışsal yeme, duygusal yeme ve aşırı yeme davranışlarında yeme farkındalığı egzersizleri olumlu sonuçlar doğurmuştur (O’Reilly, Cook, Spruijt-Metz ve Black, 2014).
En yaygın görülen yeme bozukluklarından tıkınırcasına yeme bozukluğu, gıda alımı ve bireyin özkimliğine ilişkin duygusal, davranışsal ve fizyolojik düzensizlikle ilgili görülmektedir. Farkındalık temelli yeme eğitimi (MB-EAT), bu bağlamda tıkınırcasına yeme bozukluğunun temel bileşenlerini ele almak amacıyla tasarlanmış, değişen duygusal durumlara verilen yanıtların kontrol edilmesi, yiyecek seçimlerinin yapılmasında bilinçliliğin arttırılması, açlık, tokluk ipuçlarına yönelik farkındalığın geliştirilmesi ve kendini kabulün sağlanmasına yönelik farkındalık meditasyonları ve yönlendirilmiş farkındalık uygulamalarını içermektedir. Bu doğrultuda, bireyin kendini yeniden şekillendirmesini, gıdanın türü ve miktarı bakımından daha sağlıklı seçimler yapmasını sağlamayı amaçlamaktadır. Öyle ki, doğal fizyolojik süreçleri devreye sokarak ve yeme düzeninin değiştirilmesini hedefleyerek yemenin hazzı ile birlikte besleyici yönlerini vurgulamaktadır. Program, bu değişimlerin içselleştirilmesini ve korunmasını sağlayacak şekilde tasarlanmıştır. Yapılan çalışmalar, farkındalıkla yeme eğitiminin tıkınırcasına yeme bozukluğunun temel semptomlarından olan aşırı yeme ataklarının sıklığını azalttığını, yeme ile ilişkili kontrol duygusunu geliştirdiğini ve depresif belirtileri de azalttığını göstermektedir (Kristeller ve Wolever, 2011).
Diğer yazılarım için burayı tıklayın.
Bana WhatsApp üzerinden ulaşmak için tıklayın.
Detaylı Bilgi İçin: